Lenyalo

 

Lenyalo ke moetlo o kopanyang malapa a mabedi mme o tswala setswalle hara ona. Tsena tsohle di etsahala ke tlasa mahadi.

Mahadi ke kgomo e kopanyang malapa a mabedi ka lenyalo. Ke hore, mahadi ke dikgomo tse tswang ha bo mohlankana di lebisitswe ha bo moretswana e le sekepele sa lenyalo.

Mehleng ya boholo, ha mohlankana a ne a batla ho nyala, o ne a bontsha maikemisetso a hae ka hore a rahe moritshwana. Ho raha moritshwana ke ho bulela dikgomo ka matjeke hore di ye naheng empa di sa ka tsa hangwa. Ha baholo ba lemoha sena, e ba ba dula fatshe le yena ho utlwa hore na e ka ba ho teng morwetsana eo a seng a itholetse yena. E bang a le siyo, baholo ba ne ba qalella ka morero wa ho batlela mora molekane.

Ha ho se ho hlakile hore morwetsana ya tla nyalwa ke ofe, mme bohle ba kgodisehile ka yena, e ba ho ntshwa lenqosa le ilo tsebisa ba ha bo morwetsana hore ba tla fumana baeti letsatsing le itseng. Mehleng ya morao tjena, ka ho hlokeha ha baholo, ho se ho romelwa lengolo ha bo morwetsan le ba tsebisang morero ona.

Ha letsatsi le thongweng le fihla, e ba ho tswa manqosa a ilo emela lelapa dipuisanong. Ka Sesotho mmaeya moshemane ha a be teng mererong ena. Ho tsamaya ntata moshemane, rangwane wa moshemane, malome wa moshemane, rakgadi wa moshemane le nkgono wa moshemane, ke hore mme wa ntate wa hae. Bontate ke bona ba ilo buisana ka taba tsa mahadi, bomme mosebetsi wa bona ke ho ilo beha ngwetsi ya bona leihlo le hore na o tswa lelapeng le jwang.

Morero wa pele ha baeti ba se ba amohetswe, ke ho tsebisa ba bo morwetsana hore mora wa bona o kgahlilwe kapa hore bona ba kgahlilwe ke moradi wa lelapeng moo bakeng sa mora wa bona, mme ba tlilo nkgo ya metsi ke hona. Bona ke bona boemo ba pele ba ditaba bo lokelang ho reruwa pakeng tsa malapa. Letsatsing lena ha ho tse kaalo tse ilo qoquwa ntle feela le hore ba ho ba morwetsana ha ba se ba utlwile hore baeti ba tlile ka dife, e ba ba bitsa moradi wa bona. Yena o fihla a botswa feela hore na o tseba nnyeo, e leng lebitso la moshemane eo ba leng mona ka yena. Karabo ya hae ke hore feela eya o wa mo tseba kapa tjhe ha a mo tsebe. Ha a ka re tjhe ha a mo tsebe, e ba ke phetho ka morero, ho tla qhalanwa ka ha morero o tla be o nyopile. Ha a dumela hore o tseba mohlankana eo, e ba o tla lokolla he a re a ikele. Jwale ho tla kenwa mokgahlelong wa bobedi wa ditaba.

Ha ngwanana a se a dumetse mohlankana, e ba ba habo mohlankana ba tla tsebisa ka maikemisetso a bona. Ba ka boela ba bolela hore ba tla kgutla ka morero wa ho tla thetha mahadi, kapa ba hla ba kopa hore mahadi a thethuwe hang.

Ho thetha mahadi ke ketso ya ho ntsha dikgomo tsa bohadi.

Ha ho se ho thethuwa mahadi, ho batla ho sebetsuwa ka mekgwa e batlang e fapane feela ka kamohelo ya baeti. Malapeng a mang, ba nkile moetlo wa Bathethwa(MaZulu) ka hore ho lokela ho ntshuwa pula molomo pele ditaba di ka bueha. Empa bonneteng pula molomo ha se moetlo wa Basotho.

Ha barumuwa ba se ba amohetswe ka tlung mme ho dutswe fatshe, e ba ya etellang barumuwa pele o tla hlalosa tsa thomo ya bona. E tla re ha thomo ya bona e se e ananetswe, e ba ba tla ipolela hore na ke mang, moradi ofe, eo ba tlileng mona ka yena. Mona ho batla ho ena le phapang hape hobane batho ba bang ba kopa hona mona hore ba bone eo ngwetsi ya bona eo ba leng mona ka yona, athe ba bang ba emela hore dipuisano di feele pele ba kopa ho mmona. Ha ba se ba mmone mme a tswile, e ba he taba di qala.

Barumuwa jwale ba tla kopa ho tseba hore na sekepele se eme jwang. Sekepele ke boleng ba dikgomo tsa mahadi tse batlwang ha bo moretsana. Ha sekepele se se se boletswe, e ba jwale dipuisano di tswela pele moo ho tla buiswana ka hore na dikgomo di theolwe kapa tjhe. Mahlakore bobedi a tla beha dintlha tsa bona ho fihlela ho dumellwana ka sekepele.

Ha ho se ho dumellwane ka sekepele, eba dipuisano di kena mokgahlelong wa ho qetela wa letsatsi, ho thetha mahadi. Mona ke ha barumuwa ba lefa sekepele ho latela dikgomo tseo ba tlileng le tsona. E bang dikgomo tsa barumuwa di sa lekana sekepele, e ba ba dumellana ka hore ba tla boela ba kgutla mohla letsatsi le tla behwa. Ka morao ho mona e ba marumuwa ba tla tsholelwa mme ngwetsi ya bona ke e mong wa bomme ba tla fepela dijo le dino. Ena ke nako eo ka yona malapa ka bobedi a tlang ho tsebana ha ho ntse ho jewa mme ho qoquwa.

Barumuwa bana ba phethang morero wa ho thetha mahadi ba bitswa masupa tsela. Ha barumuwa ba se ba tsamaya, bo fuwa dimpho e le sesupo ka hore ba amohetswe. Dimpho tseo ba di fuwang di kenyeletsa mafielo, mehope, meseme, letjhoba; kapa eng feela eo ba ka e fuwang. Mosupa tsela ka mong o lokela ho kgutla a tshwere mpho ha a tswa thetha mahadi mme a amohelehile.

Ho tloha letsatsing leo ho thethilweng mahadi ka lona, mokgwenyana o amohelehile bohadi hore a ka tjhaka, empa ngwetsi e keke ya kena bohadi ho fihlela e iswa teng ka molao. Ho tloha mona malapa bobedi a tla buisana hore na ngwetsi e tliswe neng bohadi. Nakong eo ho buisanwang ka mahadi ka yona, ho tla dumellwanwa hore na e ba lenyalo le tla ba teng na kapa tjhe. Sena ke hobane bo teng ba letjhato bo fetola tsela eo ngwetsi e tla tliswa bohadi ka yona.

Ha ho se letjhato le teng, ke hore mokete wa ho keteka lenyalo, e ba ho lokisetswa mohla ngwetsi e tla tliswa bohadi. Mohla ngwetsi e tliswang bohadi, e tla fihla thapama ha letsatsi le rapama, mme e felehetswa ke thaka tsa yona le baholo ba lelapa labo ba kenyeletsang bomangwane, bo malome le bo nkgono. Nakong eo e felehetswang ka yona ho ka tsamaiwa ho binwa dipina tsa monyanyako e bang ba batla. Bohle ba apara Sesotho. Bomme ba apara dishweshwe, ba rwala dituku kapa mekorotlo. Bontate ba apara dikobo mme ba rwala mekorotlo dihloohong, ba tshwara melamu matsohong. Ngwetsi e ya phahlelwa ha e felehetswa. Ho phahlela ho bolela hore e fuwa dintho tsohle tseo e tlang ho di hloka ho iqalla motse o motjha. Dintho tsena di tla kenyeletsa disebediswa tsa ka kitjheneng tse tshwanang le dikgaba, dijana, mabekere, dinkgo, dikobo, mafielo, meseme jwalo jwalo. Sena se etsuwa e le hore ho se be le mosadi ya fihlang ha mosadi e mong, bohadi, mme a hloke le sejana se paala.

Ha ba fihla bohadi, e ba e moholo ha habo o tla tsebisa hore ke bao ba tlisitse ngwana bona lapeng lena mme ba ya mo lokolla. Bontate bohle le thaka tsa ngwetsi ba ya tsamaya ho kgutlela hae, ho sala bomme feela ba tlang ho robatsa ngwetsi bohadi. Ba tla fuwa phaposi moo ba tlang ho dula teng le hona ho sesa bosiu teng. Bomme ba bohading ba tla ya teng phaposing ho ya dumedisa le ho ba tseba, empa boholo ba nako ba tla boqeta ba dutse ba inotshi. Lebaka ke hore ona ke monyetla wa ho qetela wa ho lauwa ha ngwetsi ke ba habo. Ha ba se ba dutse ka phaposing, ngwetsi e tla bitswa mme e bitsetswe ka ntle moo teng e tlang ho bontshwa phooholo ya hae, e leng nku e tlang ho hlajuwa hona hoo. Ka mora mona ngwetsi e kgutlela phaposing.

Hoseng ka meso ba tla tsoha mme hlwekise ntlo, ba fiele lebala mme ba etsetse batho ho phokwang jwalo ka teye mehleng ena, le ha kwana kgale ho ne phokwa motoho. Tsena tsohle ba di phetha ka disebediswa tseo ba tlileng le tsona ho phahlela ngwetsi. Hoseng ka metjeke, ngwetsi e tla tsoha e amohelwa ka molao bohadi. Moholo wa lelapa o tla besa nama eo ka yona ngwetsi e jeswang mme a e fe bomme bakeng sa ho phetha mosebetsi wa bona. Mme matsale le baholo ba lelapa ba tla dula fatshe le ngwetsi ka phaposing eo e amohetsweng ka ho yona ho mo laya. Tayo ya bona ke ho mo tsebisa moetlo le ditlwaelo tsa bohadi hore a di tsebe. E ba jwale o hlobodiswa diaparo tsohle tseo a di apereng, mme a tlotswa ka mafura mmele ohle a nto apeswa seshweshwe se setjha bohadi. E ba jwale o fuwa nama hore a e je. Nama ena ke dikarolo tsohle tsa phoofolo, mme ke sona sena se bitswang kwae ka Sesotho. Ha tsena di etsuwa, e ba ba bohadi feela le ngwetsi ka phaposing, mme tabeng tsena tsohle ha ho motho wa monna ya dumelletsweng ho ba teng. Ke morero wa bomme ba inotshi. Ka morao ho mona, e tla re ha letsatsi le ntse le phahama, e ba bohle ba feleheditseng ngwetsi ba ya tsamaya mme ba siya ngwetsi bohadi. Bomme bohle ba robaleditseng bohadi ba tla fuwa dimpho ha ba tsamaya e le sesupo sa kamohelo ya bona.

Jwale e ba ngwetsi e tla bontshwa ntlo le moo dintho di dulang teng. Ha e qeta e tla tsebiswa ba leloko.

Ntho eo ke lokelang ho e hlokomedisa ke hore ka Sesotho ngwetsi ha e qhwaolle Ratsale, ke hore ha e mo tshware ho hang. E bile ngwetsi ha e sale e inotshi le Ratsale ka phaposing. Ho feta mona, ngwetsi e dula e itlamme letheka nakong eo e leng bohadi. Ratsale ha ya lokela le ka mohla ho bona letheka la ngwetsi ya hae.

Ha jwalo feela, mokgwenyana ha ya tlameha ho tanakella bohweng. Ha ya tlameha ho sheba mohwehadi ka mahlong, a bile a sa tshwanela ho mo tshwara ka letsoho.

E bang ho dumellwanwe ka hore letjhato le be teng, e ba he ho tla etsuwa ditlhopiso malapeng ka bobedi bakeng sa mokete wa lenyalo. Mohla letsatsi la lenyalo, eba ba ha bo mohlankana ba leba ha bo morwetsana, e leng moo menyakwe e tla qala teng. Ba ha bo mohlankana ba tla leba teng moo ka pina ya monyanyako, ka ha ke tsona dipina tsa lenyalo. Ho tla ba le sehlopha sa dibini ho hlaba lehlaso. Ha ba fihla teng, ba tla ema ka ntle ho marako mme ba tjhese pina ya bona. Ba habo morwetsana le bona ba tla arabela ka pina ya bona mme bobedi ba hlodisane ka pina. Kgabareng ba habo morwetsana ba tla ananela pina ya bona mme bohle bine mmoho, ebe ba dumellwa ho kena.

Letsheare lohle ho tla ketekwa ho binwa mme ho jewa ho nowa. Thapameng ya letsatsi mokete o fetela habo mohlankana, moo teng ho tla fihlwa ho tswelwa pele ka monyanyako.

 

 

   Nalane ya Mosotho

tsebo ke lefa le sa boleng.